Met sprongen door de Andijker Historie
Piet Kistemaker Sr.
8. Van gehucht tot gemeente. 1812.
EERST nemen we nog een kort aanloopje.
Pinkster 1 7 9 5 is er feest in Hoorn.... feest
van de Vrijheid!
Het juichend volk trekt langs de versierde
straten.... het danst een ererondje om de Vrijheidsboom op de Roo-Steen.... Dan is het
even stil:
Op het bordes van het oude stadhuis leest de
secretaris. De Blocquery een tractaat voor:
Het grootste deel van de gloedvolle rede
zweeft weg op de vleugelen van de wind.... het volk luistert slecht en er is immers
feest.... maar i e t s blijft er toch van hangen.... Ook bij de Andijkers, die het feest
meevieren.
"Het vooruitzicht van een onbepaalde
vrijheid bracht velen in verrukking," schrijven Kroon en Kaptein in hun Kroniek van
Hoorn en dat is begrijpelijk. Een revolutie komt niet onverwachts.... Eeuwenlang zucht het
volk in bittere armoe.... het heeft niets te zeggen, alleen met verschuldigde eerbied iets
te verzoeken aan de Hoge Heren Regenten, die trots en vast zitten op het groene kussen in
de stemhebbende steden.... "Wat de Heren wijzen, moeten de gekken prijzen...."
Nu zal dat anders worden! De Regenten van de
Mens en Burger geven ieder de gelegenheid een woordje mee te spreken.... Vrijheid,
Gelijkheid, Broederschap!
Zelfs in een uithoek als Andijk werkt de
revolutie door.... Een kleine groep vooruitstrevenden voert krachtige actie! Tot nu toe is
het bestuur in handen van de dikke boeren geweest: alleen de "gegoedsten" kunnen
een plaats in de schepenbank van Bovenkarspel of Grootebroek krijgen.... het
"mindere" volk wordt daar veilig buiten gehouden.... Best, Boeder, Groot,
Kooyman, Mantel, Prins.... dat zijn klinkende boerennamen, verbonden aan vele bunders best
land en een rijk veebeslag.... die hebben een stem in de raad....! Jan Boezeroen heeft
slechts te zwijgen.... Nu wordt dat anders! Het revolutionnair comité zendt convocaties
rond voor nieuwe verkiezingen. De burgers van Andijk kunnen nu hun "provisionele
vertegenwoordigers" kiezen. Andijk krijgt een Municipaliteitl Hier zijn de namen van
het nieuwe bestuur:
Klaas Freeksen, Jacob Mol, Jacob Boon, Sijmen
Pik, Pieter Koster, Klaas Jansen, Jan Baas, Klaas Albertsen en Cornelis Bakker.
Daar is geen enkele boerennaam bij! Misschien
hebben de boeren niet eens meegestemd met dat "schorriemorrie".... maar daar
trekt de municipaliteit zich niets van aan.... Er wordt dadelijk een krachtig libel
opgesteld.... Bovenaan komt de leus der revolutie.
V r ij h e i d.... G e l ij k h e i d.... B r o
e d e r s c h a p !
De Municipaliteit van Andijk, Bangert en
Broekoord en weldenkende Burgerij derzelve:
Aan de Municipaliteiten der Steede Grootebroek, Lutjebroek, Hoog- en Bovencarspel:
M e d e b u r g e r s ! B r o e d e r s !
Zo, dat is mannentaal! Dat klinkt eens
anders dan dat: "Erenfeste, wijse voorsienige, seer discrete, lieve besundere....
" dat de vaderen eeuwenlang herkauwden en waarvan ze toch niets meenden! Maar nu
verder! Het kost enige inspanning, maar het wordt een degelijk stuk! Na een uiteenzetting
over de gehouden verkiezing wordt den Streekers medegedeeld dat de Andijker Burgerij van
plan is:
"hun manier van bestuur, dat zedert jaren
van U Lieden is afhankelijk geweest, te veranderen en, of op zich zelve een vrije
Jurisdictie te formeeren, of zich met een daartoe meest geschikt gelegen regtsgebied te
combineeren. (In casu met Wervershoof.)
Temeer heeft de burgerij goedgedacht zulks te
doen, omdat Andijk, Bangert en Broekoord, of wel de geheele streek aan de Noorderdijk
gelegen, 't welk altoos bij U Lieden, (hoe zeer het eene geheele ruimte lands beslaat en
zij eene kerk heeft) als e e n g e h u c h t als 't ware is aangemerkt, geheel wel
in allen opzichte zig zelve kan mainteneeren en de noodige bedienden ter verzorging van al
't geen daartoe behoort bezoldigen."
En dan als klap op de vuurpijl:
"....waarvan zij hebben geoordeeld u.l. te
moeten kennis geven, gelijk zij doen bij deezen, met verklaaring, d a t d e D
o r p e v a n A n d ij k, B a n g e r t
e n B r o e k o o r d, o f w e l d e g e h e e l e s t
r e e k v a n d e
N o o r d e r d ij k z i g v a n n u a f a a n h o u d
e a fg e s c h e i d e n
e n o n a fh a n k e l ij k van het regtsgebied der Steede Grootebroek en drie
andere vereenigde dorpen. En aan 't zelve regtsgebied in 't generaal, of aan ieder der
gemelde dorpen in 't bijzonder, geene de minste magt of bestuur direct of
indirect, meerder toekennen over eenige zaaken, huis, land, lasten of hoe ook
genaamd, dewelke van de streek van de Noorddijk in 't geheel of tot Bangert, Andijk en
Broekoord in 't bijzonder behooren, uitgezondert egter die collegiën, welke het bestuur
over de zeedijken en -weeringen is aanbevolen...."
Het stuk eindigt met fraaie plichtplegingen,
een oude regent waardig.... maar waarbij de Regten van de Mens en Burger niet uit het oog
verloren raken:
"....wij stellen al te veel vertrouwen in
Uw vaderlands lievende denkwijze, gegrond op billijkheid en regt, dat wij een oogenblik
zouden twijfelen, dat gij dezen stap zoudt wraken, wijl Gijlieden door Uw daden in alle
opzigten toond, als v r ij e b u r g e r s voor Uw regt pal te staan en aan ons, met
u.l. gelijk zijnde, dat regt te willen betwisten...."
De omliggende dorpen zijn reeds lang van een
municipaliteit voorzien, want we schrijven nu reeds het Tweede Jaar van de Bataafsche
Vrijheid. 21 Jan. 1796.
Het feitelijke doel van het request is het
beleggen van een vergadering waarin de grensscheiding tussen de betreffende dorpen
geregeld kan worden. "en omme meer andere zaaken, als wegens de keuren en
anderszints...." Helaas.... de vlieger gaat niet op! De Streek kan blijkbaar de
belastingen van het achterland nog niet missen....
Wat de Andijker Municipaliteit verder presteert
weten we niet. Als er van een municipaliteit sprake is, wordt die van Lutjebroek bedoeld,
waaronder het voornaamste deel van Andijk, d.i. Buurtje, nog steeds ressorteert. Zestien
jaar zal het nog duren, eer het schone ideaal: Andijk zelfstandig, verwezenlijkt wordt....
Intussen.... ons saluut aan hen die hiertoe de eerste poging waagden!
Er kan veel veranderen in 16 jaar! Anno 1 8 1 2
ziet de wereld er dan ook heel anders uit.... De Franse revolutie behoort reeds lang tot
het verleden.... vergeten zijn de namen van Robespierre, Danton, Marat....
De Bataafse Republiek is ter ziele.... de jaren
van de Bataafse Vrijheid zijn voorbij.... Heel het wereldgebeuren wordt nu beheerst door
de geweldige figuur
N A P 0 L E 0 N, die zich in 1 8 0 4 tot Keizer van Frankrijk heeft laten kronen. Hij is
het, die in 1 8 0 5 Schimmelpenninck tot Raadspensionaris van Holland maakt, om hem het
volgende jaar als onnut weer weg te stoten.... Hij plaatst zijn jongste broeder, de lamme
koning "Lodewijk", op de Hollandse troon in 1 8 0 6.... hij lijft in Juli 1 8 1
0 Holland, "het stroomgebied van Rijn en Maas", bij zijn geweldig keizerrijk in
en verdeelt het in departementen met nieuwe namen.... Zo is Noord-Holland nu
"Departement van de Zuyderzee" met als Prefect de Belgische graaf De Celles, die
te Amsterdam zetelt. Elk departement is verdeeld in arrondissementen en het arr. Hoorn
wordt bestuurd door de Onder-Prefect Mollerus, of "bij absentie van dezen", door
zijn secretaris Carbasius. Deze beide heren zijn in ons district de voornaamste
vertegenwoordigers van de keizerlijke macht.... talrijk zijn de missives, die zij aan de
Maires (burgemeesters) van de steden en dorpen richten en waarin de uitvoering van de
Keizerlijke Decreten tot in de finesses geregeld wordt....
Het zijn v r e e m d e n, die de
zelfstandigheid van Andijk tot een voldongen feit maken:
"Op den 25 December 1 8 1 1 is Uit kracht van en ter voldoening aan de Aanschrijving van Mijn Heer de Onder Prefekt van het Arrondissement Hoorn, Departement van de Zuiderzee van den 22 December 1811 in de gewoone vergaderplaats geconvoceert de onderstaande Personen, als bij besluit van den Heer Prefekt van het Departement van de Zulderzee, van den 19 December 1811, benoemd zijnde tot Maire, Adjunct, en Municipale Raden van de Gemeente Andijk, als namelijk:
tot Maire
tot AdjunctCornelis Veer.
Pieter Kooyman.
Willem Singer.
Corns. Kooyman.
Corns. de Boer.
Pieter Sijms Kulper.
Jacob Jonker.tot Munici-
pale RadenJacob Mooye.
Corns. Singer.
Klaas Kooyman.
Jacob Mol.
Jan Wm. Groot,
ten einde te wordenr beëedigt en geïnstalleerd.
In de loop van het jaar 1 8 1 2 worden de
grenzen met de naburige dorpen door de "repartiteurs" geregeld en.... Andijk is
zelfstandig!
Het is zelfs een "hoofddorp", want
Wervershoof behoort er nu ook bij. Daardoor is het dorp onmatig lang: van het Zijdwerk tot
de Fluithoek 11 kilometer! Van de 1600 inwoners behoren er 1160 tot Andijk en 437 tot
Wervershoof, dat maar een klein dorpje geworden is, nu ze Hoog- en Laag-Zwaagdijk er
afgeknipt hebben. De dorpen hebben samen 232 huizen en daarvan zijn 70 boerenplaatsen.
Negen tiende van het land hoort daarbij, dat is 1180 morgen grasland.
De boerderijen zijn gemiddeld 15 morgen groot
en op iedere morgen kan de boer een koe, een paard of twee stuks kleinvee houden.... Alle
boeren hebben samen ruim duizend melkgevende koeien en evenveel vaarzen en
hokkelingen. Elk jaar sterven 100 beesten.... maar 532 kuikalveren geven weer hoop voor de
toekomst! Bovendien worden nogal wat varkens gemest, elke boer heeft er een stuk of vijf,
want voer is er genoeg: wei, gras, wortelen en
gerstemeel zijn ruim voorhanden.
Er zijn geen "barre gronden" mder,
geen land ligt meer "woest en al desolaet", al het land is nu in gebruik, zowel
om te etten als om te hooien....
Hannekemaaiers uit Westfalen
Daarvoor komen in de hooitijd de
Hannekemaaiers uit Westfalen, uit Paderborn, uit het Münsterse, uit Gelderland, enz. Half
Juni komen ze opdagen ten getale van 70 man. De boeren zien hen graag, want het zijn harde
werkers, die handig weten om te gaan met zeis en met zweelvork.... Zes weken werken
ze in het zweet huns aanschijns.... maar met Sinte Margriet trekt de roggeoogst hen
onweerstaanbaar naar het osten. Verheugd trekken ze weg, met veertig guldens in de
knotte.... Zeshonderd morgens hebben ze weer gemaaid....
Een tiende van het land is bouwland. Daar werken 124 "bouwmannen" op, zodat
ieder pl.m. anderhalf morgen heeft. Ongeveer een derde van het land wordt met graan
bezaaid, meest met gerst, want gort is een voornaam deel van het voedsel en de
provisiekast heet dan ook de "gortlaad".... Een ander derde deel levert
"droge Groente" op, d.w.z. erwten en bonen, terwijl het overige bebouwd wordt
met "Kleinzaad", d.w.z. koolzaad, uien- en wortëlenzaad, karwij, mosterd, e.d.
Aardappelen worden nog maar heel weinig verbouwd, hoewel ze reeds vanaf 1770 hier bekend
zijn, bedraagt het jaarlijkse areaal slechts 8 morgen....
Eenvijfde van de bevolking werkt niet op het
land. Dat zijn de "middenstanders' en de "ambtenaren". Hierbij zijn 2
"dokters", 1 dominee, 3 schoolmeesters en verder timmerlieden, schilders,
vleeshouwers, een molenaar, een hellingbaas, venters, winkeliers en.... 4 kasteleins! Dat
is wel wat ruim voor zo weinig inwoners en de Maire moet.dan ook zo nu en dan eens
waarschuwen tegen dronkenschap, anders zal de veldwachter Theunis Vlam, die meteen
broodbakker is, eens wat hardhandiger optreden.... Er is genoeg gelegenheid om eens uit de
band te springen, want drie keer in het jaar is er kermis: met Pinkster, de eerste Zondag
in Juli en de derde Zondag in Augustus, telkens voor twee dagen!
Voor het onderwijs wordt goed gezorgd: er zijn
3 scholen, die van meester Heman te Wervershoof, dan de kerkschool op het Buurtje, waar
meester Maarten Brugman de scepter zwaait en het hulpschooltje op de Boede, waar meester
Antonie Sas de kinderen de eerste beginselen leert.... Dat laatste is maar een vertrek in
een gewoon huis en Antonie Sas is een meester van de vierde rang.... De school op Buurtje
is wat voornamer, daar wordt vanaf 1 Februari 1812 Franse les gegeven door een vreemde
meester, die heel uit Alkmaar komt! Want meester Maarten Brugman kent geen Frans, de
brieven, die hij voor de Maire schrijft, moet mijnheer Carbasius in Hoorn voor hem
vertalen.... Dat malle Frans wordt hen door de bezetter opgedrongen, de boeren hebben er
geen behoefte aan.... zij leven sober op hun afgelegen plaatsen en laten de Maire maar wat
"strukkele" met de Franse missives en formulieren, die in tevoren ongekende
menigte komen aanwaaien.... Gebod op gebod en regel op regel, daar zou je mal van worden!
Toch is er wel wat goeds bij die
papierlawine.... en dat is de zorg voor betere hygiëne. Op dit gebied heersen te Andijk
toestanden om van te schrikken! Kom eens mee naar die grote boerenplaats.... De
stoepmeid is juist bezig het boerengoed te boenen. Onder de stoep staat een stapeltje
pannen en borden te weken in het slootwater.... Enkele meters verder staat een
"huisje" en aan de andere kant van de stoep ligt de mestvaalt.... Het slootwater
is verre van helder, maar dat hindert niet, dat hoort zo "in deze tijd van het
jaar", de meid spoelt zonder bezwaar het melkgerei in de sloot om.... straks zal ze
het ook de etensborden doen.... Bah! zegt U, dat is niet zindelijk! Maar.... daar
beledigt U onze boerinnen meel Niet zindelijk? K r a a k zindelijk zijn ze, overdreven
zindelijk zelfs.... alleen, ze hebben geen bacillenvrees! In de bedstee van de
boerenplaats ligt de dochter van de boer. Ze is bleek.... ze zweet en als ze hoest.... een
korte droge hoest, kleurt een blosje haar wangen.... Och, zo zijn er zovéél....! Dat is
de witte ziekte.... dat is tering.... en daar doe je niets tegen.... dat is erfelijk....
hele families hebben dat.... bij sommigen is het hele gezin er aan ondergegaan.... Wat doe
je er aan.... het erft over.... daar is geen kruid tegen gewassen!
De kinderen slapen bij elkaar in de
bedsteê.... zieken en gezonden.... de deurtjes zo goed mogelijk dicht, want dat tocht
zo.... Dat duurt een half jaar.... een jaar.... twee jaar.... dan luidt de klok op
Buurtje.... weer een weg aan de tering!
In de arbeidershuisjes aan de dijk is de
toestand nog veel erger! Zie dat armelijke hokje eens aan: de wanden zijn van hout en
voor de goedkoopje zwart geteerd. Op de werf staan stro- en stoppelklampen, want dat is
winterbrandl Steenkool is voor deze mensen een ongekende weelde en turf van elf stuivers
de ton is nog te duur.... Zodoende is het rommelig om huis met al dat stro en riet en
koolstronken.... Een schaap schurkt zich in het "skeipehok", want een
"doikskeip" is de koe van de arbeider.... in het eendenhok dommelen wat spreeuw-
en groenkoppen.... met hun eieren moet in het voorjaar het brood bij de bakker
betaald worden, dat in de kwaaie tijd geborgd is "op de lat", dat is de
kerfstok....
Treed binnen: behalve het klompenhossie....
struikel niet over de vele hulften.... bestaat het hele huis uit één kamer, waarin zich
het hele leven van dit talrijke gezin afspeelt.... geboorte en dood inbegrepen!
In de zomer, als de teer buiten in druppels op
het houten schot staat, is het hier ondraaglijk warm.... In de winter moet hier gestookt
worden. Op de plaat.... een kachel is weelde, die hebben alleen de boeren.... wordt eten
en waswater gekookt door te "lochten", dat is het vuur bij te houden met
handjesvol stro of stoppelen, want zomaar laten branden is te duur, dan gaat te veel
kostbare warmte om niet verloren....! Bij dat lochten zweeft wel wat roetpluis door de
kamer, vooral als de snuiver te weinig trekt.... er is veel mistig weer in de herfst en in
het voorjaar.... maar dat hoort er nu eenmaal bij! In datzelfde kleine kamertje worden ook
natte kleren en luiers e.d. gedroogd (boven de vuurmand).... en bij die bedorven lucht is
onveranderd het parool: ramen en deuren dicht, want dat tocht en van tocht kun je ziek
worden! In dat hokje wordt het eten gekookt en gegeten.... met zijn allen uit dezelfde
schaal met het "douplokje".... 's Avonds na het eten gaan ze slapen.... in de
bedompte bedsteê.... met twee krebben voor de kleintjes en een onderkooi voor de
groteren.... deurtjes dicht.... wel te rusten....! Dan gebeurt het, dat ze 's avonds op
klompen naar bed gaan, omdat de vloer zo dras is van het hoge water.... en dat 's morgens
de klompen weggedreven zijn, omdat het water nog enkele duimen rees.... En dat is nog maar
een deel van de ellende....
Daarom is het goed, dat het Franse bestuur
zoveel maatregelen treft op hygiënisch gebied. Voorkomen is beter dan genezen.... daarom
wordt op 11 Juli 1811 bepaald:
"Men moet de plaatsen van besmetting van
de huizen verwijderen: zoals modderpoelen, stilstaande wateren, de drekhopen,
vilderplaatsen en de kerkhoven."
Maar er is meer: de regering is waakzaam over
gezonden en zieken! In het Copieboek van de Maire lezen we over vaccinatie.... de beide
heelmeesters Hendrik Blokker en Johan Faas moeten elk kwartaal opgeven hoeveel personen
zij gevaccineerd hebben.... over kinderziekte.... over hoofdzeer.... over dolle honden
"die dadelijk moeten begraven worden, nadat hun huid gekorven is".... over
krankzinnigen, waarvan Andijk er gelukkig maar één heeft, "dewelke niet alleen
zinneloos, maar daarbij dol is en in een hok staat vastgesloten", "die een oude
vader heeft, welke sints 19 Jaren stekeblind is".... over stommen en doven.... over
zorg voor ouden van dagen, enz. enz.... In de practijk komt er van al die voorschriften
maar weinig terecht: de boeren geloven het wel en Theunis Vlam kan ook niet overal
tegelijk wezen! Toch is het goed, dat zoiets onder de aandacht van de Municipale Raden
komt....
Het aantal voorschriften is legio! De Fransman
wil alles weten! Hoeveel de jaarlijkse consumptie van de gemeentenaren bedraagt....?,
hoeveel koeien en hoeveel varkens....?, hoeveel hooi er jaarlijks geoogst en geconsumeerd
wordt....?, of er ook Eaux et Forêts zijn....?, hoe het staat met de Impôt
Fonciér....?, of er ook molen- en sluizengeld betaald wordt....?, hoe lang er reeds
tienden geheven worden en "met welk recht" (!)....?, of er ook effecten
gedeponeerd kunnen worden in de Centrale Kas....?
Achter al die geveinsde belangstelling voelen
we de hete adem van de fiscus, die zijn prooi beloert.... Monsieur Ie Maire weet al deze
gevaarlijke klippen listiglijk te ontzeilen: de formulieren worden niet àl te nauwkeurig
ingevuld.... menigmaal wordt "nadere informatie" verzocht.... de toon van zijn
brieven is zeer beleefd.... al te onderdanig naar onze smaak.... maar de zaak waar het om
gaat wordt zo lang mogelijk slepende gehouden.... wint tijd, wint raad!
Een andere plaag is het
"vorderen".... enfin, we kennen dat. Voor zijn krijgsbedrijf heeft de vreemde
bezetter van alles nodig en wat is er dan gemakkelijker dan even een briefje te schrijven!
Voor de fortificaties bij Den Helder. moet Andijk een goed bruikbare stortkar met paard en
"conducteur" leveren.... en het gebeurt! Het recu'tje in het Frans is nog in het
copieboek Van de Maire te vinden.... Ook worden paarden voor de cavalerie gevorderd, met
nauwkeurige beschrijving: niet te oud, niet te jong, enz. Napoleons cavalerie mag er dan
ook wezen! Maar de boeren saboteren de levering zoveel als ze maar enigszins durven!
Och.... dit is allemaal lastig. Het is een
aanslag op de vrijheid en dat weegt de Westfriezen zwaar.... Maar het ergst van alles is
de gehate "conscriptie", de gedwongen inschrijving voor dienstneming in de
armée van Napoleon.... het grote leger, waarmee hij binnenkort naar Rusland wil
trekken.... Eerst probeert de bezetter het nog met zoet gefluit. 100 francs premie voor
ieder, "die genegen mogt zijn en de vereischte lichaamsgesteldheid bezit" om als
cavalerist te dienen.... Drie dagen is er gelegenheid zich aan te melden.... maar ook drie
dagen achtereen ziet de Maire zich "verpligt te melden, dat zich niemand in deze
gemeente heeft aangemeld". De Andijkers voelen blijkbaar n i e t s voor "het
recht om bij de gewapende macht te dienen".... En meester Maarten Brugman, die de
correspondentie van de Maire bijhoudt, tekent elk kwartaal zeer getrouw het "Tableau
van de Vrijwillige Wervingen" over, netjes aan kolommen: Gemeente, naam en voornaam
der aangeworvene, datum der geboorte, geboorteplaats, corps, waaronder "dezelve"
heeft dienst genomen, enz.... en als alles klaar is, schrijft hij er met sierlijke
krulletters onder: Geene.
Het baat niet.... "Ie Grande
Empereur" moet soldaten hebben om zijn boze plannen te volvoeren! Willen ze niet
vrijwillig komen.... ze zullen weten dat hij middelen bezit om hen te dwingenl Elk jaar
wordt een klasse "geligt", de jongelingen moeten zich melden aan het bureau van
de Maire, of bij hun afwezigheid hun ouders of voogden. Na een paar weken volgt dan de
loting.... meestal te Enkhuizen in de Zuiderkerk. Wie er in loot, ontvangt spoedig de
"last": "om zig te laten vinden bij de revu van het vertrek, welke zal
plaats hebben te Amsterdam, op het plein der Hollandsche Kasernen, bij de Utrechtsche
Poort, des morgens precies ten agt uren.... op poene van bij manquement als refractair te
worden verklaard en als zoodanig behandeld....
Het wordt alles gedaan met een ongewone
modeltrapperij en een voor Andijk zeer ongewone spoed.... En de jongens....? Ze gaan....
maar niet allen! Er zijn ook onderduikers.... Een Zeeuw, Jan Calmijn, "die om
desertie de naam "Piet Veendermans" draagt" (door de Andijkers al spoedig
tot Piet Veen verkort) duikt hier onder in de rietbossen van de Bakkershoek, waar de
Franse dragonders hem onmogelijk kunnen vinden.... Het verzet is niet hevig, maar er wordt
zoveel mogelijk de lijn getrokken.... en de Fransen doen er blijkbaar niet eens zoveel
tegen. In de zomer van 1 8 1 3 schrijft de Onder-Prefekt aan onze Maire over vordering van
paarden en manschappen: of er nu toch eindelijk, eens wat van komt.... tot heden heeft
alleen Edam aan zijn verplichtingen voldaan wat betreft de paarden.... (over de mannen
spreekt hij wijselijk niet) en dan heet het: "wat te Edam kan, moet hier toch ook
kunnen".
Zo lang er nog zo lankmoedig over geschreven
wordt, gaat het nog wel! Het verzet is weinig actief: er wordt soms
"geaffigeerd" tegen het afscheuren van plakkaten, etc..... maar dat gebeurt
tegenwoordig ook.... Het verzet is meer lijdelijk.... de conscrits komen zo traag mogelijk
op.... Maarten Dekker, conscrit van de jaarklasse 1809, die volgens de keuring "goed
voor de dienst is", wordt in 1 8 1 3 nog eens tot de orde geroepen....! Van razzia's
merken we niets.
Toch raken enkelen ver van huis: Aldert Kieft,
alias Leurs, zit 21 Juli 1812 heel in Stettin en Jacob Pietersz. Mantel, alias Knol,
bevindt zich op 2 October 1813 te Osnabrück.... Of er Andijkers werkelijk de tocht naar
Rusland meegemaakt hebben, weten we niet....
Er ligt nog een zware schaduw over dit alles en
dat is de remplacering.... Wie het even betalen kan, koopt zich een
"remplacant", een plaatsvervanger. De prijs van deze menselijke koopwaar is niet
eens zo bijzonder hoog: 200 tot 400 francs, voor een dikke boer niet eens zo'n geweldig
bedrag.... Zo blijven de boerenzoontjes dus veilig thuis, maar de arme schrobbers uit de
kleine huisjes aan de voet van de dijk moeten in de Grande Armee dienen! Dat is een grof
onrecht.... maar wat doe je er aan? Er zijn helaas remplacanten genoeg te krijgen, die
zich voor zo'n handjevol geld laten ronselen.
Jan van Eck, een Zwitser, die het nummer van
"kleine Jan Sluyske" overgenomen heeft, schrijft een hartroerende brief uit het
grote depôt Minden. Hij smeekt om het geld, dat hem beloofd is, maar waarvan hij tot
heden nog geen centime gezien heeft.... Aan wie de schuld? Kleine Jan Sluyske zit thuis en
Jan van Eek zwerft verder.... Polen.... de Berezina.... Moskou....?
Er melden zich te veel havelozen aan, daarom
worden de bepalingen voor de remplacanten verscherpt: ze moeten van goede zeden zijn....
ze mogen niet meer dan zoveel K.M. van de garnizoenen af wonen.... hun vrouw moet er in
toestemmen dat ze gaan, enz..... Maar het verderfelijke stelsel blijft.
Er is nog een ergernis en dat is de NationaIe
Garde, het keurkorps van Napoleon! Alleen de zonen. van de welgestelden '"mogen"
er in dienen.... Zo lopen de boerenzonen toch nog in de val! Op 26 Augustus 1813 wordt een
heel rijtje opgeroepen: Jacob Ruiter, Klaas Tensen, Dirk Bakker, Cornelis Schuurman,
Pieter Cornelisz. Kooyman, Pieter Jonker en Jacob Jansz. Groot, om in de 1e en 3e Comp.
van de 6e Cohorte van de Nationale Garde te dienen.... of zich te doen remplaceren.... Dit
is een kwaad geval, want dit zijn de zonen van de dikke boeren en een remplacant voor de
Nationale Garde is niet voor 200-400 francs te koop! Dus maar gaan? Ze kunnen zich een
uniform aanschaffen bij de heer Jakeson te Amsterdam tegen 50 francs en de Schakot voor 8
franc 20 cent bij de Hoedemaaker Dupuy mede aldaar.... maar ze doen het lekker niet.... ze
saboteren zoveel ze kunnen. Maarten Brouwer is "zwaar aamborstig" en Jacob Groot
is op 15 November nog steeds niet in dienst.... Zo traag mogelijk opkomen.... misschien
lukt het.... want de bevrijding daaqt!
Intussen doet men nog alsof.... De keizerlijke verjaardagen en overwinningen moeten ook
hier gevierd worden! Volgens de Maire gebeurt dat ook steeds zeer stipt.... Nog op 18
Augustus 1813 wordt aan de heer Onder-Prefekt gemeld: "Dat het verjaringsfeest van
Zijne Majesteit den Keizer, op den 15 dezer in deze Gemeente met de gewone plechtigheid is
gevierd.
Met het aanbreken van den dag, zijn de vlaggen
van alle de drie Torens uitgestoken, en hebben tot den avond gewappert, alle de 3 klokken
hebben dien dag 3 maal geluid, des morgens ten 6, des middags ten 12, en des avonds ten 6
uren, telken reize een half uur.
In alle de kerken zijn dankzeggingen gedaan aan
den Allerhoogsten, en een plechtig Te Deum Laudamus gezongen.
Des avonds zijn alle de Huizen geïllumlneert
geweest van 9 tot 12 uren. Hiermede aan het oogmerk, etc....."
Heus, Zijne Majesteit heeft zich over Andijk
niet te beklagen!
Intussen wordt er in het geheim gewerkt....
Napoleons macht taant.... in de Volkerenslag bij Leipzig, 16-18 October 1813, wordt hij
door de Bondgenoten verslagen.... het d á á g t! Op 17 November publiceert Van Hogendorp
zijn proclamatie "Oranje Boven! Holland is vrij.... De Franschen vlugten aan alle
kanten.... Alle de aanzienlijken komen in de regering.... Het volk krijgt een vroolijke
dag op gerneene kosten.... Elk dankt GOD.... De oude tijden komen wederom.... Oranje
Boven!"
Zelfs op Andijk is het merkbaar. Het Copieboek
van de Maire houdt op 18 November op.... vanaf 1 December wordt een nieuwe agenda
bijgehouden, waarin de missiven en publicaties van de nieuwe regering worden aangetekend.
Verschillende Franse voorschriften worden opgedoekt en sommige ambtenaren van hun posten
ontheven.... De heer Mollerus meldt zijn "honorabel ontslag" en wordt vervangen
door de heer Simon van Stralen als Commissaris.... meester Cornelis Heman wordt ontvanger
van Andijk in plaats van meester Maarten Brugman.... al het oude is nieuw geworden.... de
gemeente Andijk gaat een nieuwe toekomst tegemoet!
Helaas.... de dageraad is gekomen en het is nog
nacht.... De voornaamste zorg van de nieuwe regering is: hoe zichzelf te handhaven? De
noden van het volk zijn bijzaak en worden eenvoudig genegeerd.... Belasting en bewapening
zijn aan de orde van de dag.... Alle mannen van 17 tot 45 jaar moeten zich melden voor de
landstorm. De regering neemt de gehate conscriptie klakkeloos over.... met de remplacering
incluis.... om een landmilitie te vormen.... Het "herstel" is slechts vergulde
schijn.... alleen de rechten van de adel zijn hersteld.... de armen zijn nog steeds zonder
hoop.... Nog decennia's zal het duren, voor er ook aan hen gedacht wordt.... de eerste
helft van de 19e eeuw is voor ons volk een zeer moeilijke tijd.... pas in de tweede helft
komt er enige verlichting.... Zo draagt de jonge gemeente Andijk het juk reeds in de
jeugd....
De negende sprong.
Enkele jaren gaan voorbij.... dan komt....
