Met sprongen door de Andijker Historie
Piet Kistemaker Sr.
12. In Flora's tuin. 1924-1932.
DRIE eeuwen terug: Flora's mallewagen rijdt door
de lage landen.... windhandel in tulpen, anno 1 6 3 6. Grof wordt er gespeculeerd: alleen te Amsterdam
wordt voor ƒ 10.000.000.- aan tulpen verkocht tegen waanzinnige prijzen. ƒ 4200.-
voor één "Viecroy".... ƒ 3800.- voor twee
"Brabanconnes".... ƒ 5400.- voor één "Admiraal van
Enkhuizen".... In Februari 1637 komt de val, talloos velen zijn financieel geruïneerd....
Te Andijk ontbreekt uiteraard elk spoor van
deze dwaze handel. Tulpen worden hier vóór 1900 nagenoeg niet gekweekt. Hier en daar
prijkt in een bloementuintje een enkele "Keizerskroon", een
"Tournesol" of "Gele Prins".... er bloeit een late
"Zomerschoon".... een verdwaalde parkiet "Lutea" steekt bont af bij de
reine "Lilium Candidum".... ziet de leliën des velds.... Maar dit is louter
liefhebberij, tulpenteelt om gewin bestaat hier niet. Toch.... pl.m. 1886 vinden we de
eerste sporen: enkele vooraanstaanden, de burgemeester Reinder Kooyman, de wethouder Jacob
Tensen en Jan Groot Sz. nemen een proef met tulpenteelt.... Het voldoet blijkbaar matig,
er is geen afzet in deze crisisjaren.... en de eerstgenoemden ruimen hun kraam weer op.
Alleen Jan Groot heeft tenslotte nog een kleine tulpenbaan over.... in totaal maar veertig
roeden. Als hij in 1896 zijn huis verkoopt, hebben deze tulpen een fictieve waarde van 700
gulden, maar in de verkoopsvoorwaarden worden ze genoteerd voor.... ƒ 165.-!, en
Pieter Kistemaker, die ze koopt, kan er met veel moeite maar ƒ 100.- voor krijgen....
Toch zijn ze zo mooi, deze oude soorten: Rosamundi Huyckman, Standaard Zilverbont, Duc van
Tholl. Maar de pioniers zijn er niet rijk van geworden....
Jongeren dragen het vaandel verder.... Klaas
Groot Sz. koopt in 1900 tulpen van Piet Edel te Zwaag.... in de Streek worden meer tulpen
verbouwd.... in 1901 is veiling bij de molen van Broekerhaven. Drie Kooimannen van Andijk
gaan er heen, twee broers en een neef. Ze weten "van tulp nag van pompstok",
maar dat geeft niet.... Andries Oudes van Sint-Pancras zal voor hen kopen. Hoeveel.... 10
of 12 gulden ieder.... maar dat is belachelijk.... daar koop je niets voor! Nou, dan voor
50 gulden samen.... Wat, samen.... elk 50, dan kan het pas wat worden! Goed, dan elk
vijftig.... maar als de veiling afgelopen is, wordt het voor ieder tachtig gulden....! Als
de jongens thuis komen, vindt vader het een misse boel.... hielkendal geld in t water,
kijk maar naar Kistemaker.... Maar het volgende jaar kan Wiltem Kooiman zijn portie kwijt
voor honderd en dertig gulden....
Zo gaat het verder, met ups en downs.... De
oppervlakte is nog klein: tot 1905 niet meer dan 1 H.A. in totaal. Na 1908 breidt de teelt
zich geleidelijk uit, meest in het oostelijk deel van Andijk. Het is Willem Kooiman, die
hier pionierswerk verricht! Wat Nanne Jansz. Groot geweest is voor de zaadteelt, is
Kooiman voor de bloembollenteelt. Zijn persoonlijke invloed, zijn meerdere kennis en kalme
overreding maken hem tot vraagbaak en vertrouwensman van de nog wat onwennige kwekers van
Andijk-Oost..... Weldra neemt ook Andijk-West aan de tulpenbouw deel en niet minder
actief! In 1912 is de 30 bunder bereikt.... in 1916 wordt dat zestig! Dan komt de
wereldoorlog, de waardeloze tulpen worden tot veevoer gedegradeerd.... maar dat herstelt
zich spoedig.... het is met tulpen toch altijd "een gouwen of een ijzeren"....
Op 16 Januari 1919 wordt te Bovenkarspel de
Bloembollenvellingsvereniging "West-Friesland" opgericht en Andijk heeft er een
belangrijk aandeel in. Het begin is nog vrij primitief: er wordt geveild in de kolfbaan
van "Het Roode Hert" en de kopers zitten genoegelijk op de volle manden met
"leverbaar", die afslager Peerdeman mondeling verveilt. De omzet van dat eerste
jaar bedraagt ƒ 100.000.-, maar al spoedig gaat het crescendo! In 1924 is de
kolfbaan reeds veel te klein, nieuwbouw is dringend noodzakelijk, dus wordt een nieuw
gebouw achter de kolfbaan gezet van 600 M2 en een jaar later komt daar nog 400 M2 bij, met
een veilingzaal er boven! Hier weerklinkt elke Woensdag de stentorstem van de afslager
Wokke, die alle kopers uit "de Zuid" bij naam en toenaam kent en voor duizenden
per uur verveilt....
De bloembollenteelt neemt een geweldige
vlucht.... zij stelt al het andere in de schaduw.... zij beheerst weldra de hele bouwerij!
Geen ander product maakte ooit zulk een opgang: de 60 bunder van 1916 is in 1924 reeds tot
220 bunder gestegen en nog steeds wordt het areaal vergroot....
Andijk leeft en werkt.... er is een werkdrift
als nooit tevoren.... Andijk groeit snel: het inwonertal nadert de 4000.... er is ruimte
nodig! Er moeten nieuwe huizen en schuren komen.... de oude boeten zijn niet geschikt om
er tulpen in te verwerken en te bewaren.... nieuwbouw is noodzaak.... en waarom ook niet?
Er is immers plenty money! Overal wordt gebouwd, de hamerklop klinkt ver over de velden en
langs Kleingouw en Knokkel rijen de witte daken van de bollenschuren zich aaneen.....
Nieuwe, royale woningen voeren de meiboom in de kap!
De bollenoogst vraagt vele seizoenarbelders....
Uit het arme achterland, waar de muizen dood voor de kast liggen, trekken ze bij zwermen
het rijke Holland binnenl Als weleer de Hannekemaalers, die wellicht hun vaderen
waren, zoeken ze in Holland brood en werk.... Elke boot brengt nieuwe troepen aan.... ze
hebben de zeis verwisseld voor de driehoekschop.... met de bonte plunjezak op de fiets
dwalen ze door het rijke dorp....
"Panem et circenses".... brood en
spelen!, eiste het Romeinse volk.... Dit volk vraagt minder: brood en bier is hun genoeg,
meer hebben ze niet nodig. Ze werken hard in de zonnehitte en slapen in een hoek van de
bollenschuur op stro, met de plunjezak als kussen....
De Andijker arbeiders zien "die
poeperommel" met gemengde gevoelens aan....ze voelen sterk hun meerwaarde.... maar
herrie komt er niet van.... ze hebben het allemaal best.... wat zou je dan ruzie maken?
Met de bonte plunjezak op de fiets dwalen ze door het rijke dorp
De bouwers hebben dat vreemde volk ook liever
niet, maar het moet: de tulpen moeten er op tijd uit, anders hadden ze dat ruige volk niet
nodig! Stel je voor op het land van de "burrie" bekogelen de "poepen"
elkaar.... met rooiekool, die ze met stronk en al uit de grond trekken en ze stoeien
lustig met elkaar midden in een tulpenveld.... nota bene: tulpen van 7, 8 cent per stuk!
Het eigen volk loopt netjes in ganzenpas langs de smalle paadjes.... die vertrappen
niets.... Maar kom, die vernieling is immers een bagatel bij de enorme sommen, die de bollenteelt oplevert!
Op de geblakerde tulpenvelden liggen de
rooiers tussen de harde kluiten, die ze als basaltblokken naast en achter zich
opstapelen.... Het hindert niet.... het loon maakt de arbeid zoet: elke regel is een
cent en 1000 regels is voor een flinke rooier per dag wel te doen!
In de bollenschüren zitten de pelsters te
zweten voor de volle tafels met de stoffige bollen.... Het is als een braadstoof.... alles
staat open, maar de zwoele hitte weegt.... het geeft niets: elke mand vol is weer een
gulden en tien manden per dag is best mogelijk.... De expediteurs rijden af en aan.... ze
maken van de nacht een dag.... twee, soms drie ritten per etmaal.... Het is slopend
werk.... het is eigenlijk te mal ... maar de bollen moeten weg! Ze duiken hun lome kop in
het kanaal.... verder houden de nachtwind en de ochtendmist hen wel wakker.... rijden,
rijden maar.... elke rit is weer zeventig gulden!
Het geld beheerst. alles! Andijk wordt rijk!
Het kan zijn weelde niet op! Het wordt een race.... wie zal het winnen? Wat geven
tenslotte die paar duizendjes meer....? Jan heeft een nieuwe motor in zijn schuit....
veertien dagen later heeft Piet er ook een.... alleen even zwaarder! Aan bet eind van de
maand heeft Klaas een glijboot, die de golven opjaagt langs de wallen als hij door de
sloten schuift.... Jan komt met een Fordje naar de kerk.... Piet suist langs de wegen in
een Pontiac.... Klaas wiegt zich in een spiegelgladde Buick.... bravour en charme....
Jan bouwt een serre achter zijn huis.... Piet
verhuist uit het kleine huisje aan de dijk naar een nieuw spul aan het Kleingouw.... Klaas
laat de hele boel afbreken en een nieuwe villa bouwen, zoals hij die in de Zuid gezien
heeft.... Jan verbetert zijn "kraam", hij ruimt Artus en Clara Butt op en koopt
Fred Moore en Bartigon.... Piet heeft zijn hart aan de nieuwe Darwin "Zwanenburg" verpand.... Klaas koopt alleen Mendels en Breeders....
Het heet allemaal "kraamverbeteren",
maar intussen wordt er grof gespeculeerd.... De voorzichtigen verkopen telkens zoveel dat
het inleggeld er uit is en de kraam niets meer kost"... de waaghalzen durven nu
alles! Er wordt gekocht op de nieuwe oogst, op de bollen die nog in de grond zitten en pas
een half jaar later geoogst kunnen worden..,.. De ouderen en meer bedachtzamen schudden
het hoofd: dat kan zo nooit goed gaan! Ze hebben meer zulke vliegers zien opgaan.... en
plotseling dalen.... Waarschuwend klinkt hun stem: Pas maar op, "nei een houwer komt
een spouwer".... niks weerd, dat geld weer je zo makkeluk ankome.... zo gewonnen, zo
geronnen....
In "De Vrije Westfries" plaatst een
Andijker bouwer in April 1929 het volgende gedicht, dat de toestand prachtig typeert:
Bolleman, geef acht!
Zie hem jagen, zie hem rijden!
Wie is toch die dolleman?
Wel die dolle, wilde Roeland
Is West-Frieslands bolleman.
En wat glimt daar voor zijn auto,
Waar hij star het oog op richt?
't Is de gladde, ronde gulden,
Die daar rolt voor zijn gezicht!
Zie zijn ogen uit de kassen
Puilend, als een dolleman,
Steeds gericht op 't rollend zilver,
Rijdt en rost daar bolleman!
Vader bouwde een hoekje mosterd,
Moeder bakte zelf hun brood,
Vader was zo bang voor schulden,
Moeder spaarde voor de nood....
Zoon beplakt nu met papieren
Van bijzonder makelij
Zijn halfglazen driehoekswoning
Aan de hele binnenzij.
In zijn hoofd daar is 't een chaos:
Haarlem, Mendel, kraal van kraal,
Toppers, bijgoed, kas voor broeien,
En een mond vol vreemde taal.
Land te koop in wijde omtrek
Doet zijn hart driedubbel slaan
En een schip vol Drentenaren
Ziet hij vol van vreugde aan.
Geld! 0 Geld! 0 Geld! De gulden
Trekt hem immer feller voort!
Uit de weg! Hij zit aan 't stuurrad,
Waag niet, dat je hem nu stoort!
Die daar vóór hem gaat nòg harder
Achter 't gouden, glimmend geld!
Rustloos wordt zijn woelend leven
Door zijn hebzucht wreed gekweld.
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
Zijn er zo in ons West-Friesland?
Als deez wilde dolleman?
Strekke 't beeld ons tot bezinning
Van zo menig bolleman!
IJver, vuur en onderneming,
Schoon en goed, geen mens die 't laakt....
Zorg slechts, dat de zucht naar meer n o g
U van 't goud geen lijfslaaf maakt.
De jongeren lachen dat weg: wat zouden die
oude grijskoppen van tulpen weten.... het gaat toch goed.... het gaat bèst zelfs....
nog een jaar en het vermogen is weer verdubbeld.... Doorgaan moeten we.... dóórgaan!
En het gáát door! De veiling West-Friesland
te Bovenkarspel kan de stortvloed tulpen nauwelijks verwerken.... er moet meer ruimte
komen! In 1928 verrijst een nieuwe vellinghal van 2000 M2.... twee jaar daarna bouwt men
een hal, die vierduizend M2 groot is! De zwakke oppositie moet wijken voor het
geweldig enthousiasme van de jonge kwekers! Het is een goudmijn.... vooruit!.... vooruit!....
De Gereformeerden hebben ruim geld! Er zijn
plannen voor kerkbouw! De oude kerk, waar ds. Van Dorp jarenlang gepredikt heeft, is te
klein.... Verbouwen helpt niet, er moet een nieuwe, grotere kerk komen.... de mooiste van
de classis.... de mooiste van het land.... waarom niet.... er is immers geld genoeg! In de
herfst van 1928 wordt een commissie voor kerkbouw geïnstalleerd.... bij de eerste
inzameling wordt reeds voor 82000 gulden getekend! Verschillende ontwerpen worden
gekeurd.... dat van Egbert Reitsma uit Groningen heeft de meeste instemming.... In Maart
29 wordt de kerk aanbesteed.... 125000 gulden zal deze bouw moeten kosten en Drenth en Van
Westrheenen uit Amersfoort zullen de kerk bouwen.... 25 Juli d.a.v. wordt de eerste steen
gelegd.... het is de nieuwe leraar die het doet.... "Steen legt een steen" zegt
hij plechtig....
De Andijkers zien met verwondering deze
nieuwbouw aan: de vreemde vorm van het complex, een langwerpige twaalfhoek.... het nog
onvoltooide muurwerk met de ruwe, halfverbrande, hobbelige stenen, die geen van allen
recht in hun voegen zitten.... de veelvuldige staketsels.... wat zal dit alles worden?
Maar hoe meer het bouwwerk vordert, hoe meer ook hun bewondering stijgt: deze bouwmeester
is een kunstenaar! Zie deze lijnenl Fors en breed is alles opgezet! Dagenlang stond de
heikar te schudden, vóór het metselwerk een aanvang nam.... Palen van veertien meter zijn in menigte geheid.... Vastgevezeld is het zware gebouw in de Andijker grond....
Steil rijzen aan de noordkant de muren uit het water.... ("wij zullen dezen Zeeburg
houden....") als een fraaie symboliek van de worstelstrijd der vaderen.... Breed is
het voorfront: 62 meter van noord tot zuid.... en toch: dit ontwerp verraad de
meesterhand.... het is nergens grof.... Zie hoe de verticale lijn het geheel
beheerst.... een stuwende kracht werkt alle lijnen omhoog.... het is een gestadige
climax van piramidale vormen.... steeds hoger en hoger.... ranker en ijler.... (is dit wel
steen....?).... tot zij hun afsluiting vinden in de slanke torenspits.... 45 meter boven
de grond.... Zie ook de toren: beneden zwaar massief als een kerkfort uit de
Noormannentijd, verliest hij vier maal achtereen een zwaarte naarmate de muren hoger
rijzen.... tot een prachtig geheel is bereikt, zo rank, dat men zich verwonderd afvraagt:
hoe zo iets met steen gebouwd kan worden....? Onze oude torenbouwers hadden toch
altijd pilaarwerk en open getimmerte nodig om een toren slank te maken....?
Treedt binnen.... De sfeer is in dit kerkgebouw
heel anders dan de Andijkers gewoon zijn.... Welk een kleuren! Wat doet dit allemaal
vreemd aan.... De ouderen schudden het hoofd over deze bonte kleurenmengeling aan het
gewelf.... in modern blokwerk.... rood, blauw, geel, groen, paars, rose.... van alles zit
er aan...., "een kakelbonte boel.... maar affijn, 't loikt zo te moeten.... domenie
en die architekt zelle et wel wete...."
Maar dan die hoge ramen, met al dat gekleurde
glas.... 't is precies een puzzle wat daar allemaal op staat: een fabriek, een stoomboot,
een ploeger.... foei, beelden in de kerk, dat is roomsch.... paapse stoutigheden
zijn dat.... "Voor beeldendienst zult gij U wachten", is hun altijd geleerd....
Toch ligt aan deze kerkbouw zeer zeker de.
Calvinistische gedachte ten grondslag: Het woord staat in het middelpunt.... Daar omheen
is al het andere gegroepeerd.... Het podium is zeer sober
gehouden.... geen rijk beeldhouwwerk aan de preekstoel leidt de gedachten af....
waaiervormig spreiden de zitplaatsen zich.... de strakke lijnen zijn ten einde toe
volgehouden, ook op de gaanderij, die het geheel omringt....
Het is een gestadige climax van piramidale vormen
Boven het podium prijkt het orgel.... ja zeker prijkt dat! Het front is geheel in stijl.... geen Renaissancekrul of dwaze tierlantijnen, maar een statig front van drie rijen orgelpijpen.... piramidaal geplaatst in opstrevende lijn.... prachtig ingesloten in een elipsvormige nis van keurig metselwerk....
Boven het podium prijkt het orgel
Deze elliptische boogvorm zet zich ook aan het
plafond voort... De bonte kleuren van het blokwerk worden naar boven toe geleidelijk
flauwer.... en van uit dit geheimzinnig duister spreidt bij avond een fraaie,
oud-Hollandse kroon een helder licht....
Hoor, op 4 September 1930 beiert voor het
eerst de klok.... De bronzen galm zweeft over de velden en roept de gemeente samen voor
een dankstond.... Voor een overvolle kerk.... de 1100 zitplaatsen zijn alle bezet....
houdt ds. Steen een jubel-leerrede over Psalm 145 vers 11 tot 16. Dankbaarheid is de
grondtoon van deze dienst en als uiting daarvan schenken 29 personen een jubileumgift van
bijna 2200 gulden! Het is alles zeer schoon en weldra trillen dan ook de kleurige vensters van een daverende dankpsalm:
"Ik zal met vreugd' in 't Huis des Heeren gaan,
Om daar met lof Zijn grooten Naam te danken!
Jeruzalem, gij hoort die blijde klanken!
Elk hef' met mij den lof des Heeren aan!"
Dit zijn glorieuze dagen voor Andijk! Van
een arm gehucht is het geworden tot een welvarend, ja tot een rijk dorp. De
bloembollenteelt brengt een tevoren ongekende welvaart.... het geld stroomt bij duizenden
binnen.... De Andijkers blijven niet op hun geldzak zitten.... elk liefdadig doel heeft
hun volle instemming.... met breed gebaar tekenen zij een royaal bedrag op elke lijst die
hen aangeboden wordt.... Wel ja, die geeft wat hij heeft, is waard dat hij leeft....
Helaas.... àl te spoedig komt de val! Reeds
pakken zich aan de horizon donkere wolken samen. .. In Amerika kraakt en rommelt het....
dat is fout, want van Amerika moeten wij het juist hebben.... De wolken drijven over en
verduisteren de Hollandse hemel.... wèg alle bloei en zonneschijn.... Op de veiling in
Bovenkarspel draaien de tulpen door.... tergend langzaam schuift de lange wijzer over de
cijfers van de veilingklok.... 80.... 70.... 60.... 50.... Bòm.... weer een partij
waardeloos! In het Krelagehuis te Haarlem leuren de nieuwbakken bollenhandelaars
tevergeefs met hun Mendels en Breeders.... het wil niet meer.... de klad zit er in! Wèg
de ganse bollenkraam met de glorieuze namen.... veevoer is het geworden en meer niet....
het grootste deel komt op de bolk terecht.... Dit wordt een ruïne.... het hoge huis is
gevallen en zijn val was groot! Het is een "conjunctuurcrisis" zeggen de
geleerden en het zal wel zo wezen.... maar de kleine tuinders maakt dat weinig uit.... hun
bedrijfje raakt er mee kapot.... armoe staat voor de deur! Er volgt een sombere
tijd.... met veel lelijke woorden, die nog lang een bittere smaak hebben:
"Werkloosheid".... "Stempelen".... "Werkverschaffing"....
"Crisissteun".... Ja, zover is het gekomen: de kleine tuinders worden
"gesteund".... althans zoet gehouden met een half pond margarine van elf cent en
een busje groente van dertien.... Ze kunnen van hun bedrijfje afstappen en elke morgen
meerijden naar de Wieringermeer, om het nieuwe land te ontginnen.... In de donkerte
van de herfstavond komen ze dan terug.... één.... twee.... drie.... vier.... vijf autobussen achter elkaar, die spookachtig verglijden in de duisternis.... het rode
achterlicht slingert een vurige streep op de natte weg....
Zo werkt en worstelt Andijk! Is het ooit anders
geweest? Hebben onze vaderen niet eeuwenlang hun grond ontwoekert aan de zee....? Sprak men in 1667
niet reeds van "de jammerlijke conjuncture deses tijts...."? Vroeg men in 1847 niet:
"Wie weet nog hoe...."? Hing het leven in 1916 niet aan een zijden draad....? Onze vaderen
zijn al deze moeilijkheden te boven gekomen en vol vertrouwen treden ook wij de toekomst tegen!
